لیکوال: انجنیر محمد انور دردمن
هغه څوک چې ښځه کمعقله بولي، ښايي دا یې هېره کړې وي چې خپله د یوې ښځې له وجوده دې نړۍ ته راغلی دی. هماغې ښځې چې نهه میاشتې یې په خپل نس کې ساتلی، د زېږېدو دردونه یې ګاللي، شپې یې ورته رڼې کړې او د روزنې لپاره یې بېشمېره ستونزې زغملې دي.
رسول الله ﷺ د مور د لوړ مقام په اړه فرمایلي دي:
«فَالْزَمْهَا فَإِنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ رِجْلَيْهَا»
ژباړه: له خپلې مور سره پاتې شه، ځکه جنت د هغې تر پښو لاندې دی. (سنن نسائي، حدیث ۳۱۰۴)
خو له بده مرغه، زموږ په ټولنه کې لا هم داسې کسان شته چې د ښځې د سپکاوي لپاره د «ناقصالعقل» کلمه کاروي. ځینې دا خبره داسې بیانوي، لکه د ښځې کمعقلي چې د هغې د پیدایښت یوه نه بدلېدونکې ځانګړنه وي.
پوښتنه دا ده چې آیا اسلام په رښتیا ټولې ښځې د نارینهوو په پرتله کمعقلې بللې دي، او که موږ د یوه شرعي روایت له معنا څخه ناسمې پایلې اخلو؟
لومړی باید دا ومنو چې د «ناقصات عقل ودین» عبارت په قرآن کریم کې نه دی راغلی، بلکې په صحیح بخاري او صحیح مسلم کې روایت شوی دی. د اهلسنتو د حدیثو د منل شوو معیارونو له مخې، دا صحیح حدیث دی. له همدې امله یې په کمزوري حدیث ردول سم نه دي؛ خو د حدیث منل دا معنا هم نه لري چې هر څوک دې د خپلې خوښې تفسیر ترې واخلي.
په روایت کې ښځې له رسول الله ﷺ څخه پوښتنه کوي چې د عقل او دین کموالی یې په څه کې دی. د عقل د کموالي په تشریح کې د دوو ښځو د شاهدۍ موضوع یاده شوې او د دین د کموالي په اړه د حیض پر مهال د لمانځه او روژې نه ترسره کول بیان شوي دي.
موږ پوهېږو چې ښځه د حیض پر مهال د لمانځه د پرېښودلو له امله ګناهکاره نه ده، ځکه دا خپله شرعي لارښوونه ده. نو د دین د کموالي دغه مثال د هغې د ګناهکارۍ یا اخلاقي کمزورۍ په معنا نه شو اخیستلای.
د شاهدۍ په اړه د قرآن کریم د بقرې سورې په ۲۸۲ آیت کې د پورونو او مالي معاملاتو د ثبت حکم راغلی دی. په دې آیت کې د دوو نارینه شاهدانو او د هغوی د نه شتون په صورت کې د یوه نارینه او دوو ښځو یادونه شوې ده. قرآن یې په اړه فرمایي:
«أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ»
مانا دا چې که له دواړو ښځو څخه یوه تېروځي یا یې خبره هېره شي، بله یې ورپه یاد کړي.
د دې حکم د علت او د پلي کېدو د حدودو په اړه د دیني عالمانو ترمنځ بېلابېل تفسیرونه شته. ځینې یې د ښځو د حافظې له توپیر سره تړي او ځینې نور د مالي معاملاتو له تجربې او د هغه وخت له ټولنیزو شرایطو سره تړاو ورکوي.
خو له دې فقهي بحث څخه یوه بله پوښتنه پیدا کېږي: آیا د یوې ځانګړې معاملې د شاهدۍ حکم د ټولو ښځو د عقل، استعداد او پوهې اندازه ټاکلای شي؟
زما په اند، د یوه ځانګړي حکم او د انسان د عمومي ذهني وړتیا ترمنځ باید توپیر وشي. که په کومه شرعي مسئله کې د ښځې او نارینه لپاره بېلابېل احکام وي، له دې څخه په خپله دا نه ثابتېږي چې هر نارینه دې تر هرې ښځې ډېر پوه او هوښیار وي.
ځینې کسان د ښځې نرم زړه او زړهسوی هم د دې حکم دلیل ګڼي. د دوی په اند، کېدای شي ښځه د یوه مجرم پر وړاندې د رحم احساس وکړي او په پرېکړه کې اغېزمنه شي. خو د قرآن یاد آیت د مجرم د محاکمې په اړه نه دی، بلکې د مالي معاملې په اړه دی. د ښځې زړهسوی هم په آیت کې د حکم د علت په توګه نه دی یاد شوی.
رحم، عاطفه، غوسه او وېره یوازې په ښځو پورې ځانګړي نه دي. نارینه هم د احساساتو تر اغېز لاندې راتلای شي. عادلانه پرېکړه د پوهې، ثبوت، انصاف او د انسان د شخصیت غوښتنه کوي، نه یوازې د هغه د جنسیت.
زه دلته د خپلې ټولنې یوې بلې ستونزې ته هم اشاره کول غواړم.
زموږ په منځ کې داسې کسان شته چې خپله لور ښوونځي ته نه پرېږدي، ښځې ته د زدهکړې او کار فرصت نه ورکوي، له ټولنیزو چارو یې لرې ساتي او د کورنۍ په مهمو پرېکړو کې یې نظر نه اخلي. خو کله چې هماغه ښځه د معلوماتو، تجربې او پرېکړې کولو له ستونزو سره مخامخ شي، نو دوی یې کمعقله بولي.
دا څومره عجیبه قضاوت دی!
تا خپله د هغې د پوهې او پرمختګ لارې تړلې دي، بیا یې د ناپوهۍ پړه پر فطرت ور اچوې!
که یو نارینه هم له ماشومتوبه له ښوونځي، کتاب، کار او ټولنیزو تجربو محروم وساتل شي، طبیعي ده چې پوهه او مهارتونه به یې محدود پاتې شي. خو هېڅوک نه شي کولای د یوه نالوستي نارینه له حالته دا پایله واخلي چې ټول نارینه کمعقله دي.
همدغه انصاف باید د ښځو په اړه هم وشي.
د انسان پوهه او مهارتونه د زدهکړې، روزنې او تجربې له لارې وده کوي. له فرصتونو محروم انسان د خپل استعداد د څرګندولو پوره زمینه نه لري. دا محرومیت باید د هغه د پیدایښتي کمزورۍ په نوم ونه نومول شي.
که څوک خپله خبره د اسلام له نظره ثابتوي، نو اړینه ده چې د اسلام نورې لارښوونې هم په پام کې ونیسي.
په صحیح بخاري، ۱۰۱ حدیث کې راغلي چې ښځو له رسول الله ﷺ څخه د زدهکړې لپاره ځانګړی وخت وغوښت او هغه یې غوښتنه ومنله.
په صحیح بخاري، ۵۱۳۶ حدیث کې د واده په اړه د ښځې د رضایت او اجازې غوښتلو لارښوونه شوې ده. د نساء سورې په ۱۹ آیت کې له ښځو سره د ښه چلند امر شوی دی.
د حجرات سورې په ۱۳ آیت کې الله تعالی فرمایي:
«إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ»
ژباړه: د الله په نزد ستاسو تر ټولو عزتمند هغه څوک دی چې تر ټولو زیات پرهېزګار وي.
په دې آیت کې د انسان د عزت معیار جنسیت نه، بلکې تقوا ټاکل شوې ده.
د احزاب سورې په ۳۵ آیت کې هم د ښځو او نارینهوو ایمان، رښتینولي، صبر او نېک عملونه په ګډه یاد شوي او دواړو ته د اجر ژمنه شوې ده.
نو که د دین په نوم خبرې کوو، غوره ده چې د دین لارښوونې په بشپړ ډول وڅېړو، نه دا چې یو عبارت د خپلو دودونو د دفاع لپاره وکاروو او نورې لارښوونې هېرې کړو.
که د نړۍ تاریخ او نننۍ ټولنې ته وګورو، د ښځو د پوهې او وړتیا بېشمېره بېلګې وینو. ښځې د طب، انجنیري، فلسفې، ادبیاتو، ساینس او سیاست په ډګرونو کې لوړو مقامونو ته رسېدلې دي. ځینو یې د هېوادونو مشري کړې او ځینو یې د خپلو علمي لاسته راوړنو له لارې د بشریت په پرمختګ کې ونډه اخیستې ده.
آیا موږ کولای شو د یوې لوستې، تجربهلرونکې او هوښیارې ښځې عقل یوازې د دې لپاره کم وبولو چې ښځه ده، او یو بېسواده او بېتجربې نارینه یوازې د نارینهوالي له امله تر هغې هوښیار وګڼو؟
دا قضاوت نه له منطق سره سمون لري او نه د انسان د وړتیاوو له عادلانه ارزونې سره.
قرآن کریم هم د سبا د ملکې کیسه بیانوي. د نمل سورې په ۳۲ آیت کې ملکه د یوې مهمې پرېکړې پر مهال خپلو مشرانو ته وايي چې تر مشورې پرته پرېکړه نه کوي. دا د داسې یوې ښځې بېلګه ده چې د یوه هېواد د مشرتابه چارې یې پر غاړه وې او د مشورې ارزښت یې پېژانده.
البته زما موخه دا نه ده چې ټولې ښځې تر نارینهوو هوښیارې وښيم. داسې ادعا به هم له انصافه لرې وي. په ښځو او نارینهوو دواړو کې پوه، ناپوه، بااستعداده او کمتجربه کسان شته. د انسان د پوهې او وړتیا اندازه د هغه په شخصیت، زدهکړه، تجربه او عمل کې لټول پکار دي.
موږ کولای شو د یوه حدیث د تفسیر په اړه علمي بحث وکړو، د پخوانیو او اوسنیو عالمانو نظرونه پرتله کړو او د هغوی دلیلونه وڅېړو. خو دا بحث باید د ښځو د سپکاوي او له حقونو څخه د هغوی د محرومولو وسیله نه شي.
هغه څوک چې د ښځې د کمعقلۍ خبره کوي، ښه به وي چې لومړی له ځانه وپوښتي: آیا ما د خپلې کورنۍ ښځو ته د زدهکړې، خپل نظر د څرګندولو او د وړتیاوو د ودې فرصت برابر کړی دی؟
که ځواب منفي وي، نو د هغوی تر عقل مخکې باید خپل چلند وڅېړي.
زه نه غواړم د ښځې د دفاع لپاره نارینه سپک کړم. نارینه او ښځه دواړه انساني کرامت لري او دواړه د پوهې، درناوي او عزتمند ژوند وړ دي.
زما خبره یوازې دا ده چې د یوې ښځې ناپوهي د ټولو ښځو ناپوهي نه ثابتوي؛ لکه څنګه چې د یوه نارینه ناپوهي د ټولو نارینهوو د کمعقلۍ دلیل نه شي کېدای.
که ښځه نالوستې وي، د زدهکړې زمینه دې ورته برابره شي. که تجربه نه لري، د تجربې فرصت دې ورکړل شي. که استعداد لري، د ودې مخه دې یې نه نیول کېږي.
دا انصاف نه دی چې لومړی د یوې ښځې په مخ د پوهې دروازه وتړو او بیا یې د ناپوهۍ له امله سپکه کړو.
تر ټولو لویه تېروتنه دا ده چې د یوه انسان د محرومیت پایله د هغه د پیدایښت نیمګړتیا وګڼو.
هېره دې نه وي، هغه ټولنه چې خپلې لوڼې له زدهکړې او پرمختګ څخه محروموي، په حقیقت کې د خپل راتلونکي د پرمختګ لارې هم محدودوي.
ماخذونه
- قرآن کریم، البقره، ۲۸۲ آیت — د مالي معاملاتو او شاهدانو حکم.
- قرآن کریم، النساء، ۱۹ آیت — له ښځو سره د ښه چلند لارښوونه.
- قرآن کریم، الحجرات، ۱۳ آیت — د انسانانو د عزت معیار.
- قرآن کریم، الاحزاب، ۳۵ آیت — د ښځو او نارینهوو ایمان او نېک عمل.
- قرآن کریم، النمل، ۳۲ آیت — د سبا د ملکې مشوره.
- صحیح البخاري، حدیث ۳۰۴ — د ناقصات عقل ودین روایت.
- صحیح مسلم، حدیث ۷۹ الف — د همدې موضوع روایت.
- سنن النسائي، حدیث ۳۱۰۴ — د مور مقام.
- صحیح البخاري، حدیث ۱۰۱ — د ښځو د زدهکړې غوښتنه.
- صحیح البخاري، حدیث ۵۱۳۶ — په واده کې د ښځې رضایت.
- دارالافتاء المصرية — د ښځو د شاهدۍ په اړه فقهي څېړنه.